محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
33
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
اعضاى مسترخيه وآشاميدن أو قاطع اسهال ومفتح سدد وضماد برگ تازهء أو جهة التحام جراحات ودفع أو رام وجلوس در طبيخ أو جهة بروز مقعد ورطوبات رحم وثمرش وبرگش تجدد وباغت قائم مقام مازد وعصارهء برگ أو وثمر تازهء أو قاطع نزف الدم ونفث الدم وپوست شاخ وساق أو جهة قطع خون جراحات تازه بسيار نافع وعمدهء اجزاء روغن شنج صنعانست وبيخ أو جالى وستون أو جهة استحكام لثه ومسواك أو مقوى دندان است وآنچه أكثر اطبأ در كتب ادويهء مفرده ذكر كردهاند اشتباه مىشود كه قرظ وامغيلان وطلح غير يكديگر باشند وبعد از تاتل رفع اشتباه مىگردد امدريان بيونانى اسم شجريست برگش شبيه به برگ كبر ورايحهء برگ باشدى وثمرش به قدر نخودى كوچك وبا سفيدى غالب وسياهى كمتر وأو را تسبيح مىكنند وگويند منبت آن أكثر مقابر بيت المقدس وآن نواحيست ودموع أيوب وشجره التسبيح نامند در أول سيم گرم وخشك ومفتح سده ولطيف ومحلل ومقوى جگر عليل واورام باطني ومسكن بيخش كه مغص گويند وتخمش در غلافى وبه قدر دانهء كنار ومايل به سردى وخشكى وآب تازه وآب مطبوخ برگ وشاخ أو جهة دفع سموم هوام وسگ ديوانه خصوصا گزيدن عقرب وضماد وشرب أو جهة أو رام وجرب يا بس وعسر بول وفواق وطلاى أو جهة گلف وقطور عصارهء أو جهة بياض چشم وذر ور برگش جهة جراحات تازه نافع وقدر شربت از عصارهء تازه أو هفت مثقال واز مطبوخ أو چهارده مثقال است امسوخ لغة بربريست بمعنى انا پلبى وآن نباتيست ما بين شجر وگياه ومثل نى بند دار ومجوف ونسبت أو سنگلاخ كنار آبها وكبير وصغير مىباشد صغيرش به قدر يكثبر وزيادة وساقش خشب وبه قدر سطبرى انگشت واز ساق أو شاخههاى بسيار مجتمع روئيده وبند دار وچون كششى بدهند بندها از هم جدا شود وبرگش مثل برگ زيتون وثمرش به قدر نخودى وسرخ وبعد از خشك شدن سياه گردد وبيخش خشبى وصلب ومركب القوى ودر أول سرد ودر دويم خشك وقابض ومقوى اعضاى باطني ومانع نزلات وبا شراب قابض جهة اسهال وطبيخ أو جهة فتق وقيله ومنع علل مثانه وكرده ومطبوخ أو با انجير جهة سرفه وتنگى سرفه وتنگى نفس نافع وچون خشك أو را بجوشانند تا آب به نصف رسد وصاف أو را تا نيم رطل بنوشند جهة ضعيف جگر واحشأ ودل مفيد وهر گاه با آب انگور بجوشانند وهر روز تايكر طل بنوشند جهة فربه كردن بدن لاغر ونيكوئى رخسار وتنقيهء رحم وذر ورشن جهة قطع نزف الدم جراحات ورويانيدن گوشت مؤثر وقدر شربتش تا پانزده درهمست ومؤلف تذكره منبت امسوخ را منحصر در اندلس مىداند اماريطن بيونانى اسم نباتيست از نوع قيصوم قدش كمتر از زرعى وبرگش باريك وپراكنده وقبهء أو مستدير وسفيد وبعضي سرخ وبه قدر فندقى وبر كرو قبه دائره زردى وپخش باريك ونيست أو كوههاى بي جنگل ودر تنكابن ليارو نامند در بلاد روم وفرنگ جهة بت از آن تاج ترتيب مىدهند گرم ولطيف وملطف ومقطع أخلاط غليظه ومدر بول وحيض ومانع ريختن مواد به معده ومنشف رطوبت آن وبا ماء العسل محلل آنچه در معده ومثانه منجمد شده باشد وبا شراب ممزوج به آب جهة قطع نزله مجرب دانستهاند ومستعمل از وقبهء أو وگذاشتن در ميان جامه مانع گرم زدن أو ومضر فم معده ومصلحش آب به وقدر شربتش نه قيراط است أم وجعف الكبد افنيقطس است ومؤلف جامع بغدادي غير آن دانسته است أم الكلب شجريست ربيع به قدر زرعى مايل به زردى وبرگش شبيه به برگ لاغيه وبا اندك خشونت وگلش زرد شبيه به گل لاغيه وبد بو ومنبت أو مزارع ودر بلاد مصر بسيار است عصارهء تازهء أو را دو مثقال وبرگ خشكشدهء وأو را دو درهم جهة گزيدن سگ وديوانه واقسام مار وعقرب مجرب دانستهاند وبايد با روغن زيتون بنوشند أمعاء جمع معا وآن رودهء حيوانست از جملهء اعضاى عصبانى وقليل الغذاء دير هضم ودر سيم سرد وخشك ومولد قولنج ومصلحش حوارش عود وشراب ومطبوخ أو با گوشت وسركه وزعفران وادويهء حاره جهة معده كه صفراى رقيق مائي متولد شود نافع است أمير با ريس به فارسي زرشك نامند معروفست واز مطلق أو مراد دانه بيرون كردهء اوست در دويم سردو خشك وباقوه قابضه ومقوى معده وجكر ودل ونافع ريختين مواد به اعضأ وقاطع صفرا وتشنگى ومسكن حرارت معدهء وجگر وغليان خون وبا ادويهء حارهء خوشبو مثل سنبل وأمثال آن مفتح شده جگر ومقوى جگر سرد وساير احشا وجهة اسهالى كه از سردى وضعف جگر واحشا باشد وبجهة استسقأ وبا ادويه حاره جهة مبرودين وبا افسنتين جهة تقوية هاضمه وآب أو مانع قى وغثيان وبا زعفران جهة صلايت جگر نافع ودانهء أو به تنهائى وبا ادويهء مناسبه جهة قرحهء امعأ واسهال كه از ضعف احشا باشد وصماد زرشگ رادع أو رام حاره وشربت آن كه آب زرشك وآب سيب مساوى بوده آب ليمو نصف يكى باشد وبا شكر بقوام آورند جهة رفع سموم فتاله وگزيدن أفعى وخفقان وغثيان وضعف اشتها مؤلف تذكره مجرب دانسته وگويد چون آب ترنج ومرواريد اضافه نموده در أكثر امراض قائم مقام ترياق فاروق است وزرشگ مولد ريح ومصلحش ونفل وقابض طبع ومصلحش شكر وشيرينيها وقدر شربت از آب أو تا بيست مثقال واز جرم أو تا پانزده مثقال واز دانه أو تا سه مثقال وبدلش مثل أو گل سرخ ودو ثلث أو صندل سفيد است وعصارهء زرشگ در افعال قوىتر والطف است وبدلش دو وزن أو زرشگ دانه بيرون گرده است وپوست پنج زرشگ ارغيس است ومذكور شد ومؤلف مالا يسع زو قال را غير فرانيا دانسته ودر خواص مثل زرشگ بيان فرموده وظن حقير آنست كه قراقاط قريب الطبع با زرشگ باشد زو قال قرانيا است ومذكور خواهد شد امونياقن بيونانى اسق است اميوس بيونانى نانخواه است امامون بيونانى حماما است أمعاء الأرض خراطين است امروسيا